Arama Motoru
Kategoriler
Müzik Köşesi
Resim Köşesi
"UYGARLIK" KAVRAMI ÜSTÜNE: 10. BÖLÜM
  • Kategori: Antropoloji
  • Tarih: 17 Temmuz 2014

EKONOMİK, TEKNİK, TOPLUMSAL VEYA SİYASAL SİSTEMLER

 

aslında devlet hakkındaki liberal teori kendi açıklamasındaki bir kilit unsuru –onun cebri yanını- öne çıkarmıştır, ama bu bazı bakımlardan kusurluydu. Devletin tamamen cebri bir kurum olarak açıklanması yetersizdir; şu anlamda ki, o bize hukuk ile devlet arasındaki ilişki ve devletin yönetiminin mahiyeti veya devletlerin nasıl ortaya çıktıkları hakkında pek bir şey söylemez. Var olan devletler hakkında aslında çok az şey söyler. Bundan başka, o, tanım görünümü altında, gerçekte devletlerin  ‘hukuk ve düzen’ işleviyle sınırlı olması gerektiğini tavsiye eden bir anlatımdır. Devletin sınırlı olması gerektiği doğru bir tez olabilir, ama bunun teorik akıl-yürütme yoluyla geliştirilmesi gerekir; yoksa bu devletin bir tanımı olarak görülmemelidir.”[1]

 

Bir ekonomik sistemden söz ederken, aynı zamanda bir yönetim sisteminden de söz ediyoruz demektir. Örneğin Liberal demokrasilerin hâkim olduğu yönetimler de piyasa, elden geldikçe serbestîlik içinde tutulmayı amaç edinmiştir. Bu 19. Yüzyıl için de böyledir, 80’li yılların getirdiği NEON-LİBERAL siyasette de bu böyledir. Modern devlet denilince akla gelen bir kurum “vergilendirme” olduğundan devletin, piyasaya bu aracıyla müdahale etmesi, ya da aynı benzer gerekçelerin eşliğinde “planlama” yaparak müdahalesi (örneğin 61 anayasası ile gelen 5 yıllık planlama düzenlemeleri), liberal felsefenin ekonomi ve siyasal teorisinde hoş karşılanmamaktadır. Piyasa kavramının en cazip taraflarından biri olarak gösterilen “mülkiyet edinme hakkı” aynı zamanda bu ekonomik sistemin temel motor gücüdür! Mülkiyet edinme hakkı bir yandan “özgürlüğü” her anlamda teminat altına alırken, öte yandan Pazar ilişkilerinde yer alan etkileşimciliği de olumlu yönde etkileyecektir. Yani bir kişinin pazara gelip özgürce mallarını satmaya çalışması ve ayrıca alıcının da aynı özgürlük içinde alış veriş içinde olması, mülkiyet edinme hakkıyla ilintilidir. Ancak refah devleti tartışmaları burada devletin sadece cebir gücünü elinde tutmasıyla olan işlevi, yukarıda verilen aktarımda da olduğu gibi, eleştirilere uğramıştır. Farklı liberal düşünceler vardır.

Liberal düşüncenin üç geleneği özetle şöyledir;

1- ‘sözleşmeci liberalizm’; gelenek olarak LOCKE’UN siyasi teorisine dayanır. Toplum ile siyasi yönetim arasında yapılması varsayılmıştır; hak ve görevler ilişkisinin düzenlenmesi amaç edinmiştir. Bu düşüncenin çağımızla bağlantılı düşünürleri J.RAWLS ve R.NOZİCK olacaktır.

2- ‘doğal hukukçu liberalizm’; burada merkezi konu “doğal-haklardır.” Yani insanın bir doğal varlık olarak edindiği haktır. Doğallığın tanrısal ev tabiatçı yaklaşımları vardır. Örneğin insanın yaşam hakkı onun doğal bir hakkıdır. J. LOCKE bu düşüncede de önemli biri olarak ilk sıralarda yer alır. 20. Yüzyılda A. RAND bu söz konusu doğal hak yaklaşımını önemsemiştir. Bu doğal hakkın teması, hemen her türden otoriter baskının reddedilmesidir. Sanıyorum A. RAND’IN “ALTURİZM” felsefesi bunu daha yakından betimlemektedir.

3- ‘evrimci-gelenekçi liberalizm’; başlığından da belirlendiği gibi bu gelenekte “belirlenmiş bir prosedür” teori yoktur; yani bir anlamda Atilla hocanın da vurguladığı gibi “faydacı” bir yaklaşımdır. Tarihsel bir akış içinde olmayı karşılar. Tavsiyem, J. DEWEY gibi modern pragmatist yazarların okunmasıdır. Bir “araçsalcı” yaklaşımdır yarıca![2]

 

Konulara ilişkin detaylı anlatımlara girmeyeceğim zira zaten önceki not öbeklerimizde kısa notlarımızla anlatmıştık. Burada amacım “uygarlık” kavramının “sistem” kavramıyla iç içeliğine vurgu yapmaktır.

Burada söz etmeye çalıştık, insanların “kültürel” icraları benzer biçimde, onların hayatta kalma mücadeleleriyle iç içedir. Yani yaşamsal olgular belli belirsiz de olsa her zaman bir sistem içinde var olma olanağına sahiptir. “sistem” her kültürel olgunun döngüye girdiği, kendi gerekçelerini üretebildiği bir çerçevedir. Örneğin adalet sistemi dendiğinde, dönemlere ilişkin ekonomik ve sosyal davranış, yaşam ve gerekçelerin eşliğinde şekil aldığı görülür. Yani nihai olarak belirlenmiş bir adalet yasasından ya da yasalar bütünlüğünden söz edilememektedir; tek şartla, insanın doğrudan yaşam hakkı hariçtir! Bu her adaletin birincil konusu olmak zorundadır. İşte bu temel farklılıklar farklı ekonomik ve yönetsel sistemlerinde çıkış konusu olabilmektedir.

 

Öte yandan burada sanat ve mimari konularından söz ettik; ora da gördük ki insanların inanç sistemlerinin yanında ekonomik yapılanmanın da bu sanat dallarına etkisi söz konusu olmuştur. Yani bizler güncel yaşamın her alanında belli bir sistem içinde kalmaya durmadan zorlanıyoruz. Bu ister siyasi ya da ekonomik isterse de inanç ve ahlaki değerleri içermiş olsun; değişmiyor! Değişen, isteklerin verileri, belki kaynaklar değişiyor ama insanın yaşamsal döngüleri her zaman ayakta kalıyor; tıpkı tabiatın su, hava, toprak ve ateş (enerji) döngüselliğinin hayatta kalmaya devam etmesi gibi… İnsan da sürekli yaşama dair istekli olmaya devam ediyor; güvenlik, konfor, savaş ve bedensel ihtiyaçlar!

İnsan bu temel ihtiyaçları ile doğa ile iletişime giriyor, onu dönüştürüyor –örneğin çapayla toprağı çeviriyor, yeni bir bahçe kurarak doğadaki eko-sistemi dönüştürüyor. Böylece insan kendi kültürünü, ya da şöyle diyelim, yeni bir doğal ortam inşa ediyor! Bu inşa içinden sanat, edebiyat, felsefe, şiir, resim, mimari yapılar, yeni ekonomik sistemler –örneğin ticaret ya da endüstri- vesaire bir sürü yeni anlamlar üretiyor! Demek ki uygarlık dendiğinde bu “dönüşüm” akla geliyor, etkileşim akla geliyor ve bir tür “var-oluş” hemen akla geliyor. İşte burada vurgulamak istediğimiz bu yeni “anlamlarında” bir tür sistemler kurduğudur.

 

 

GREK yasaları ve yönetimi bakımından özgürlük, sanatın üstünlüğünün önde gelen nedenidir. GREK topraklarında özgürlüğe her zaman yer vardı, hatta aklın aydınlanması kendilerine tam özgürlüğü tattırmadan önce ülkeyi baba gibi yöneten kralların tahtlarının yanında bile. HOMEROS, AGAMEMNON’U halkların çobanı diye tanımlar, onun halklara duyduğu sevgiyi ve onların iyiliği için gösterdiği özeni ima eder. Daha sonra despotların ortaya çıkmasına karşın, bunlar sadece kendi ülkelerinde böyleydiler ve ulusun tamamı tek bir hükümdarı asla tanıyıp kabul etmemiştir. Bu yüzden halkın içinden en büyüğü olma ve başkalarını dışarıda bırakarak kendini ebedileştirebilme hakkı tek bir kişiye dayanmıyordu.”[3]

 

Gerçekten de Yunan toplumunun bu antik dönemi devamında gelen tüm Avrupa tarihinin sanat ve mimari alanlarına derinden etki etmiştir; ayrıca siyasal anlamda da etkilerinden söz etmiştik. Toplumsal ve kültürel etkileri çok daha belirgin olmuştu. Demek, uygarlık kavramının sistemsel döngüsü, belli bir takım izleklere de sahiptir. Gelişim ya da ilerleme denilen bu döngülerin farklı zamanlarda farklı araçlarla ortaya çıkmasıdır. Bu ise kendine özgü gerekçelerle sahiptir. Aslında tüm devrimlerin tarihine bakıldığında bu döngüselliğin patlak verdiği bir “yoğunlaşmalar” söz konusudur.

 

Uygarlık ve sistem ilişkisinde bir diğer konu sanıyorum teknolojinin kendine özgü konumudur. Burada varılan netice, kısa notlar eşliğinde; teknoloji denilen bu “suni kültür” insanların yaşamlarına en tarafsız bir konumda yer edinmiş olmakla, insanın diğer anlamlarla olan ilişkisinde bir denge unsuru konumuna yerleşmiştir. Teknoloji bir güç ve üstünlük unsuru olarak tarihte her zaman öne çıkmıştır! Çünkü zaten teknik kavramı doğaya karşı gücü temsile der, bu temel dürtünün ışığında ortaya çıkacaktır. Söz gelimi büyücülükte de teknik söz konusudur, yani bir kamın ya da şamanın kendine göre büyü teknikleri vardır. Aslında “teknik” kavramı yaşamın her alanına özellikle 19. Yüzyıl ile birlikte derinden sızmıştır. Örneğin “hukuk tekniği”, “hitabetin tekniği”, “saç boyama tekniği”, “tarımcılığın teknikleri” vesaire bir sürü çeşitli alanlarda bir teknikten söz ediyoruz. Bu sanayi toplumuna ait bir yaşam tarzıdır; teknolojik bir yaşam! Örneğin WEBER modern dönemleri doğrudan teknik kavramıyla karşılamıştır. Siyasal ya da sosyal alanlarda tekniği vurgulamıştır.

 

Demek, uygarlık ile sistem kavramının birlikteliğini burada da gözlemliyoruz; sanayi toplumu yeni bir sistem dizgesi ortaya çıkarmış, siyasal, ekonomik ve toplumsal alanlarda bu dizgesel değişimleri kotarmıştır. Her toplumsal yapıların bu sürece vurgu yapması, bu yüzden anlamlıdır. Örneğin yeni bir insan tipi olarak “işçi” ve “emekli” ya da “feminizm” anlamları bu yeni sistemsel konumun göstergeleridir. Örnekler elbette çoğaltılabilir.    

 

UYGARLIK kavramının 9 başlıkla ele alındığı bu notlar da kullandığım kaynakçanın tümünü aşağıda veriyorum; dileyen okurlar, ileri okumalar için bir toplu kaynakçaya sahip olmuş olacaklardır. Tabi ben buraya ancak sınırlı sayıda yazı sunabiliyorum, zira farklı işlerimizle de meşgul oluyoruz; ancak elimden geldikçe hızlı yazıyorum ki bu günlük ortalama 5 saatimi alıyor. Yaklaşık 2,5 ay içinde 650 sayfaya yakın not yazılarımız olmuş; bu iyi çünkü bunlar kısa notlardır, aksi halde derinlemesine her bir başlık sadece bu rakamın çok ötesinde olacaktır… Elbette bunun için zaman ayırmaya fırsatım gelecektir. İki yıl zarfında 3570 sayfa civarında bir yazı yazdım, kaldı ki tüm mesaimi buna harcayamıyorum, daha çok okuyorum, daha az yazıyorum, tersi günlere biraz daha vaktim var. Okunması gereken daha çok yoğun metinler var, sanırım beş yılımı alacak tarzda metinler bunlar.

 

Görüşmek dileğimle,

 

SEVGİ!    

 

 

 KAYNAKÇA

 

 

A. GIDDENS, MODERNLİĞİN SONUÇLARI, AYRINTI YAYIN,

 

A. HEYWOOD, SİYASETİN TEMEL KAVRAMLARI, ADRES YAYINLARI,

 

A. VİNCENT, MODERN POLİTİK İDEOLOJİLER, PARADİGMA YAYIN,

 

A. YAYLA, SİYASET TEORİSİNE GİRİŞ, SİYASAL KİTAPEVİ,

 

A.ADNAN ADIVAR, Tarih boyunca ilim ve din, cilt 1-2, Türkiye iş bankası yayınları,

A.BAZIN, sinema nedir? İzdüşüm yayın,

 

A.GIDDENS, SAĞ VE SOLUN ÖTESİNDE, METİS YAYINLARI

 

A.GIDDENS, SİYASET –SOSYOLOİ VE TOPLUMSAL TEORİ, METİS YAYINLARI,

 

A.HEYWOOD, SİYASET, ADRES YAYINLARI,

 

A.HEYWOOD, SİYASETİN TEMEL KAVRAMLARI, ADRES YAYINLARI

 

A.IRMAK, TOPRAK İLMİ, TAŞ MATBAASI, 1972 BASIM,

 

A.KÜÇÜK –G.TÜMER –M.A.KÜÇÜK, dinler tarihi, berikan yayın evi,

 

A.ÖZTEKİN, YÖNETİM BİLİMİ, SİYASLA KİTAPEVİ,

 

A.PAGDEN, AVRUPA FİKRİ, AYRINTI YAYIN,

 

A.TORRAINE, DEMOKRASİ NEDİR? YKY YAYINLARI,

 

A.TUFAN, kamu yönetimi, ETAP YAYIN EVİ,

 

A.TURANİ, dünya sanat tarihi, remzi kitap evi,

 

A.YAYLA, KARŞILAŞTIRMALI SİYASAL SİSTEMLER, LİBERTE YAUINLARI,

 

B.ARTHUR, teknolojinin doğası –nedir ve nasıl evrilir, optimist yayın,

 

B.ERYILMAZ, KAMU YÖNETİMİ –düşünceler, yapılar, fonksiyonlar, politikalar, UMUTTEPE YAYINLARI,

B.UMAR, ilk çağda Türkiye halkı, İnkılâp yayın,

 

C. HODGKİNSON, YÖNETİM FELSEFESİ, BETA YAYINLARI,

 

C.D.CONNER, HALKIN BİLİM TARİHİ, TÜBİTAK YAYIN,

 

G.FREEMAN & L.SOETE, yenilik iktisadı, TÜBİTAK YAYINLARI,

 

C.FREEMAN, MISIR, YUNAN VE ROMA –ANTİK AKDENİZ UYGARLIKLARI, DOST YAYIN,

 

C.HODGKİNSON, YÖNETİM FELSEFESİ, BETA YAYIN,

 

C.M.ALTAR, opera tarihi, kültür ve turzim bakanlığı,

 

C.PONTING, YENİ BİR BAKIŞ AÇISIYLA DÜNYA TARİHİ, ALFA TARİH YAYIN,

 

C.S. EVANS –R.Z. MANIS, din felsefesi –iman üzerine rasyonel düşünme, elis yayın,

 

D.G BATES, 21. YÜZYILDA KÜLTÜREL ANTROPOLOJİ, İSTANBUL BİLGİ YAYINLARI,

 

D.HUME, DİN ÜSTÜNE, imge yayın evi,     

 

D.R.MONTGOMERY, TOPRAK, TÜRKİYE İŞ BANKASI YAYINLARI,

 

E. FROMM, ÖZGÜRLEŞME OLGUSU, ALTINPOST YAYIN,

 

E.DURKHEİM, dini hayatın ilkel biçimleri, eski-yeni yayın,

 

E.E.LEVİS, teknolojinin başyapıtları –yaratıcı mühendisliğin mimarlığın ve tasarımın tarihi, güncel yayıncılık,

 

E.FRIEDELL, Mısır ve Antik yakın-doğunun kültür tarihi, dost yayınları,

 

E.FROMM, SAĞLIKLI TOPLUM, PAYEL YAYIN,

 

E.H.GOMBRICH, sanatın öyküsü, remzi kitap evi,

 

E.HOBSBAWM, DEVRİM ÇAĞI -1789, 1848- DOST YAYIN,

 

E.M.WOOD, YURTTAŞLARDAN LORTLARA, YORDAM KİTAP,

 

E.R.WOLF, KÖYLÜLER, İMGE YAYIN,

 

E.SARIKÇIOĞLU, başlangıçtan günümze dinler tarihi, fakülte yayın evi,

 

E.SEVER, ASUR tarihi, kaynak yayınları,

 

E.TÜRKCAN, Dünyada ve Türkiye’de bilim, teknoloji ve politika, İstanbul bilgi üniversitesi yayınları,

 

EDİT; A.TOKOL –Y. ALPER, SOSYAL POLİTİKA, DORA YAYINLARI,

 

EDİT; HALİS ÇETİN, SİYASET BİLİMİ, ORİON YAYIN,

 

EDİT; İLKER KOÇ, HİTİLER, ORTADOĞU TEKNİK ÜNİVERSİTESİ,

 

EDİTÖR; A.TARCAN, internet ve toplum, anı yayınları,

 

F. BRAUDEL, KAPİTALİZMİN KISA TARİHİ, SAY YAYINLARI,

 

F. VON HAYEK, KÖLELİK YOLU, LİBERTA YAYIN,

 

F.BRAUDEL, AKDENİZ –TARİH, MEKÂN VE MİRAS, METİS YAYN,

 

F.ENGELS, ailenin, özel mülkiyetin ve devletin kökeni, sol yayın,

 

F.G.VURAL, islamiyet’ten önce Türklerde kültür ve müzik, çizgi yayın,

 

F.W.TAYLOR, BİLİMSEL YÖNETİMİN İLKELERİ, ADRES YAYINLARI,

 

FUSTEL DE COULANGES, Antik site, epos yayın,

 

G. BASALLA, teknolojinin evrimi, doğubatı yayınları,

 

G.BACHELARD, mekânın poetikası, ithaki yayın,

 

G.THOMSON, insanın özü, payel yayın,

 

G.THOMSON, tarih öncesi ege, cilt;1, payel yayınları,

 

G.THOMSON, tarih öncesi ege, cilt;2, payel yayın,

 

H. LEFEBVRE, mekânın üretimi, sel yayınları,

 

H.GERAY, yeni iletişim teknolojileri,

 

H.HÜSEYİN ÇEVİK, KAMU YÖNETİMİ –kavramlar, sorunlar, tartışmalar, SEÇKİN YAYIN,

 

H.LEFEBVRE, KENTSEL DEVRİM, SEL YAYINLARI,

 

H.UHLIG, Avrupa’nın anası Anadolu, telos yayınları,

 

HİTİTLER, ORTA-DOĞU TEKNİK ÜNİVERSİTESİ, editör; İ.KOÇ,

 

I. WALLERSTEIN, TARİHSEL KAPİTALİZM, METİS YAYIN,

 

İ.ÇIVGIN –R.YARDIMCI, ilk çağ tarihi, akademi yayın,

 

İ.KAFESOĞLU, Türk milli kültürü, ötüken yayınları,

 

J. B. FOSTER, SAVUNMASIZ GEZEGEN, EPOS YAYINLARI,

 

J.BRONOWSKI –B.MAZLISH, LEONARDO’DAN HEGEL’E BATI DÜŞÜNCE TARİHİ, SAY YAYIN,

 

J.BURCHARDT, İtalya’da rönesans kültürü, us yayın,

 

J.ELLUL, teknoloji toplumu, bakış yayınları,

 

J.J.WİNCKELMANN, antik çağda sanat tarihi,

 

J.M. ROBERTS, Avrupa tarihi, İnkılap yayın,

 

J.OATES, BABİL, arkadaş yayınları,

 

J.RUSS, Avrupa düşüncesinin serüveni, doğubatı yayın,

 

J-J. CAVALIER, medya ve iletişim teknolojileri, iletişim kitaplığı,

 

J-PAUL ROUX, Türklerin tarihi –Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 yıl, kabalcı yayın,

 

L.ARNHART, SİYASİ DÜŞÜNCE TARİHİ –PLATO’DAN RAWLS’A, ADRES YAYINLARI,

 

M. DUVERGER, SİSYASET SOSYOLOJİSİ, VARLIK YAYIN,

 

M. DUVERGER, SİYASAL REJİMLER, SOSYAL YAYINLARI,

 

M. FOUCAULT, nüfus –toprak –güvenlik, İstanbul Bilgi üniversitesi yayınları,

 

M. GESSMANN, insanın gerçek ihtiyaçları üzerine, avesta yayınları,

 

M. İLİN –E.SEGAL, insan nasıl insan oldu, say yayınları,

 

M. MAZOYER & L.ROUDART, DÜNYA TARIM TARİHİ, EPOS YAYINLARI,

 

M.BEER, SOSYALİZMİN VE SOSYAL MÜCADELENİN GENEL TARİHİ, KAYNAK YAYIN,

 

M.BLOCH, FEODAL TOPLUM, ISLIK YAYIN,

 

 

M.ERDAL, TEKNOLOJİ YÖNETİMİ, TÜRKMEN YAYINEVİ,

M.G. ROSKİN, ÇAĞDAŞ DEVLET SİSTEMLERİ, -COĞRAFYA,SİYASET, KÜLTÜR, ADRES YAYIN,

 

M.İLİN –E.SEGAL, insan nasıl insan oldu, say yayın,

 

M.KORAY, sosyal politika, imge kitap evi,

 

M.MAZOYER –L. ROUDART, DÜNYA TARIM TARİHİ, EPOS YAYIN,

 

M.TİLES & H.OBERDİEK, teknoloji kültürü, Atlantis yayın,

 

M.WEBER, SOSYOLOJİ YAYINLARI, DENİZ YAYINLARI,

 

MAX BEER, SOSYALİZMİN VE SOSYAL MÜCADELENİN GENEL TARİHİ, KAYNAK YAYINLARI,

 

MCNEILL, AVRUPA TARİHİNİN OLUŞUMU, KÜLLİYAT YAYINLARI 00004

 

MUNCİ KAPANİ, POLİTİKA BİLİMİNE GİRİŞ, BİLGİ YAYIN,

 

N. AYDIN, İNSAN HAKLARI, DEMOKRASİ VE MEDYA, KUMSAATİ YAYINLARI,

 

N. POSTMAN, televizyon öldüren eğlence, ayrıntı yayın,

 

N.BARIN, Batı dans tarihi, Kültür bakanlığı,

 

N.FAULKNER, MARKSİST DÜNYA TARİHİ, YORDAM KİTAP,

 

N.POSTMAN, teknopoloi –yeni dünya düzeni, paradigma yayın,

 

R. SENNETT, KAMUSAL İNSANIN ÇÖKÜŞÜ, AYRINTI YAYIN,

 

R.ARON, SANAYİ TOPLUMU, DERGÂH YAYINLARI,

 

R.LEWİN, MODERN İNSANIN KÖKENİ, TÜBİTAK YAYIN,

 

S.ALTAŞ, UYGARLIK TARİHİ, Nobel yayın,

 

U.ECO, ortaçağ estetiğinde sanat ev güzellik, can yayınları,

 

Ü.GÜNAY –H.GÜNGÖR, Türklerin dini tarihi, rağbet yayın,

 

W.A.HAVILAND –H.E.L. PRINS –D.WALRATH –B.MCBRIDE, KÜLTÜREL ANT

 

ROPOLOJİ, KAKNÜS YAYIN,

 

W.J.ONG, sözlü ve yazılı kültür –sözün teknolojileşmesi, metis yayın,

 

W.WOODRUFF, MODERN DÜNYA TARİHİ, POZİTİF YAYIN.

 

W.WOODRUFF, modern dünya tarihi, pozitif yayınları,

 

Z.BAUMAN & D.LYON, akışkan gözetim, ayrıntı yayınları,

 

Z.KAZICI, İslam kültürü ve medeniyeti, Kayıhan yayın,



[1] NORMAN P. BARRY, modern siyaset teorisi, liberte yayın, sayfa:126).

[2] ATİLLA YAYLA, siyaset teorisine giriş, siyasal kitapevi, sayfa: 19-23).

[3] J. J. WİNCKELMANN, Antikçağ sanat tarihi, say yayınları, sayfa: 115).

 

Etiketler: TEKNİK, UYGARLIK, SİYASAL